Khi nói về AI trong doanh nghiệp, câu hỏi người lao động thường nghĩ đến đầu tiên là: AI có lấy mất việc của tôi không?
Đó là một nỗi lo có thật. Và nếu doanh nghiệp triển khai AI với thông điệp: AI để giảm người, AI để tiết kiệm chi phí, AI để thay thế lao động, thì càng triển khai nhanh, sự chống đối càng lớn. Người lao động sẽ không tích cực cung cấp dữ liệu, không chia sẻ kinh nghiệm, không chỉ cho AI cách mình đang làm việc. Thậm chí, họ có thể âm thầm chống lại AI. Trong khi đó, chính họ lại là những người hiểu công việc nhất và có thể giúp AI hóa nhanh nhất.
Bởi vậy, muốn AI hóa doanh nghiệp thành công, có lẽ phải bắt đầu bằng một tư duy khác.
Hãy dùng AI để làm mất nghề cũ của mình, nhưng không phải để mình mất việc, mà để AI làm thay phần việc cũ, còn mình bước lên làm những việc có giá trị cao hơn
Một nhân viên kế toán đang dành ba giờ mỗi ngày để nhập liệu, đối chiếu chứng từ. Nếu AI làm được toàn bộ phần việc đó, “nghề nhập liệu” của người ấy mất đi. Nhưng con người không nhất thiết mất việc. Họ có thể chuyển sang phân tích bất thường, kiểm soát rủi ro, tư vấn tài chính, dự báo dòng tiền.
Một nhân viên chăm sóc khách hàng đang trả lời hàng trăm câu hỏi giống nhau. AI làm thay 80% câu hỏi thông thường thì phần công việc ấy mất đi. Nhưng người nhân viên có thể dành thời gian giải quyết những trường hợp khó, chăm sóc khách hàng lớn, thiết kế trải nghiệm tốt hơn.
Như vậy, điều chúng ta cần chủ động làm mất đi không phải là con người, mà là những công việc cũ của con người mà máy đã làm tốt hơn.
Mỗi người lao động nên được doanh nghiệp khuyến khích tự hỏi: Trong 10 việc tôi đang làm, việc nào AI có thể làm thay? Việc nào AI giúp tôi làm nhanh gấp 5 lần? Và nếu tôi giải phóng được 30% thời gian, tôi sẽ dùng thời gian ấy để tạo ra giá trị gì cao hơn?
Người lao động giỏi trong thời đại AI không phải là người bảo vệ công việc hiện tại của mình. Đó là người liên tục làm mất những công việc giá trị thấp của chính mình và tiến lên những công việc có giá trị cao hơn.
Năng suất tăng thì con người phải nhẹ đi
Có một nghịch lý đang xuất hiện ở nhiều doanh nghiệp: công nghệ ngày càng nhiều, năng suất ngày càng cao, nhưng con người lại ngày càng bận.
Nếu trước đây một người xử lý được 100 hồ sơ, AI giúp xử lý 200 hồ sơ, doanh nghiệp lập tức giao 200 hồ sơ và yêu cầu làm thêm những việc khác nữa. Cuối cùng, AI làm năng suất tăng nhưng áp lực cũng tăng. Nếu triển khai như vậy, người lao động sẽ sớm đặt câu hỏi: AI có lợi gì cho tôi?
AI phải tạo ra một lời hứa khác: Năng suất lao động tăng thì một phần phải chuyển thành tăng trưởng cho doanh nghiệp, một phần phải chuyển thành cuộc sống tốt hơn cho người lao động.
“Nhẹ hơn” không có nghĩa là làm ít đi một cách cơ học. Đó có thể là ít làm việc lặp lại hơn, ít tăng ca hơn, ít áp lực hơn; có nhiều thời gian hơn cho sáng tạo, học tập và khách hàng; hoặc cùng một thời gian nhưng tạo ra giá trị cao hơn và nhận thu nhập cao hơn.
AI tốt nhất không phải AI khiến một người chạy nhanh gấp đôi với chiếc ba lô cũ. AI tốt nhất là AI giúp con người bỏ bớt đá ra khỏi chiếc ba lô nặng để họ có thể đi xa hơn.
AI tạo ra 100 đồng, hãy nghĩ đến nguyên tắc 50–50
Đây là vấn đề quan trọng nhưng ít được nói đến.
Giả sử ứng dụng AI tạo thêm 100 đồng giá trị cho doanh nghiệp. Nếu cả 100 đồng đều thuộc về cổ đông và doanh nghiệp, trong khi người lao động phải cung cấp tri thức, thay đổi cách làm, học công cụ mới và thậm chí đối diện nguy cơ mất vị trí, rất khó đòi hỏi họ nhiệt tình AI hóa.
Một nguyên tắc hợp lý, hợp tình hơn: AI tạo thêm 100 đồng giá trị, khoảng 50 đồng dành cho doanh nghiệp và khoảng 50 đồng quay trở lại người lao động. Đây không nhất thiết là công thức kế toán cứng nhắc hay chia trực tiếp 50 đồng tiền mặt.
Phần của doanh nghiệp có thể là lợi nhuận cao hơn, giá thành thấp hơn, tăng trưởng nhanh hơn và năng lực cạnh tranh mạnh hơn.
Phần của người lao động có thể được nhận dưới nhiều hình thức: thu nhập tăng, thưởng năng suất AI, giảm giờ làm, giảm việc nặng nhọc, đào tạo lại, cơ hội đảm nhiệm công việc giá trị cao hơn và chia sẻ thành quả tăng trưởng.
Quan trọng là người lao động phải nhìn thấy phần của mình trong “AI dividend” – cổ tức AI. Khi ấy lợi ích giữa doanh nghiệp và người lao động bắt đầu đồng hướng.
Hãy để người lao động tự AI hóa công việc của mình
Cách AI hóa thông thường là lãnh đạo thuê một đội công nghệ, đội công nghệ đi khảo sát các phòng ban rồi xây AI để tối ưu công việc.
Hãy đảo ngược lại. Hãy nói với từng người lao động: “Bạn là người hiểu công việc của mình nhất. Hãy tìm cách dùng AI để loại bỏ 20–30% công việc hiện tại. Công ty cam kết rằng năng suất tăng lên không đồng nghĩa với việc bạn bị mất việc. Chúng ta sẽ cùng tìm công việc có giá trị cao hơn cho bạn và bạn được chia sẻ một phần giá trị mà AI tạo ra.”
Khi đó, hàng nghìn nhân viên trở thành hàng nghìn người tìm use case AI.
Người kế toán tìm cách AI hóa kế toán. Người bán hàng AI hóa bán hàng. Người pháp chế AI hóa pháp chế. Người kỹ thuật AI hóa bảo trì. Người quản lý AI hóa báo cáo và ra quyết định.
AI hóa từ một dự án của phòng công nghệ trở thành một phong trào cải tiến năng suất của toàn doanh nghiệp. Mỗi người có thể đăng ký: Quý này tôi sẽ dùng AI để bỏ 30% thời gian làm báo cáo; bộ phận tôi sẽ giảm thời gian xử lý hồ sơ từ hai ngày xuống hai giờ; AI sẽ làm 70% công việc kiểm tra ban đầu, nhân viên chuyển sang xử lý ngoại lệ.
Như vậy, đơn vị cơ bản của AI hóa không còn là ứng dụng AI, mà là công việc được tái thiết kế. Dùng AI không phải thành tích. Thành tích là loại bỏ được công việc cũ không cần đến con người để họ tạo ra giá trị mới. Đừng thưởng cho việc dùng AI, hãy thưởng cho việc làm mất việc cũ.
Đây có thể là cách nhanh nhất để AI thực sự đi vào từng công việc.
Không bảo đảm nghề cũ, nhưng bảo đảm cơ hội mới
Doanh nghiệp cũng không nên hứa một điều không thể thực hiện: “AI sẽ không làm ai mất việc.” AI chắc chắn sẽ làm một số công việc biến mất.
Cam kết hợp lý hơn là: Doanh nghiệp không bảo vệ mọi công việc cũ; doanh nghiệp bảo vệ và phát triển những người sẵn sàng thay đổi.
Người lao động chủ động AI hóa công việc của mình phải là người được ưu tiên đào tạo lại, bố trí công việc mới, tăng thu nhập và thăng tiến.
Ngược lại, nếu một công việc đã có thể tự động hóa mà người lao động nhất quyết giữ cách làm cũ, doanh nghiệp cũng không thể bảo đảm vị trí đó mãi mãi.
Như vậy, chúng ta tạo ra một “khế ước AI” công bằng: Người lao động cam kết không chống lại AI, chủ động học AI và chủ động làm mất những công việc cũ của mình. Doanh nghiệp cam kết không coi AI đơn thuần là công cụ cắt giảm nhân sự, cam kết đầu tư cho reskill và chia sẻ một phần thành quả năng suất với người lao động.
Từ nỗi sợ AI đến mong muốn AI đến nhanh hơn
Doanh nghiệp không thể chỉ yêu cầu người lao động “đừng sợ AI”.
Muốn họ không sợ AI, doanh nghiệp phải thay đổi lợi ích kinh tế của họ đối với AI.
Nếu AI xuất hiện đồng nghĩa với nguy cơ mất việc, người lao động sẽ tìm cách làm AI chậm lại.
Nếu AI xuất hiện đồng nghĩa với bớt việc lặp lại, thu nhập cao hơn, thời gian tốt hơn và cơ hội nghề nghiệp lớn hơn, chính người lao động sẽ hỏi: “Bao giờ AI được đưa vào chỗ tôi?”
Đó mới là thời điểm AI hóa doanh nghiệp thực sự tăng tốc.
Cuộc cách mạng AI không nên là cuộc chiến giữa máy móc và con người. Nó phải là quá trình máy móc lấy đi những phần việc mà con người không cần tiếp tục làm, để con người tiến lên làm những việc mà trước đây mình chưa có thời gian và năng lực để làm. AI phải giúp đưa con người lên cao hơn, cũng giống như các công nghệ trước đây đã từng làm.
Vì vậy, thông điệp của doanh nghiệp trong thời đại AI có thể rất đơn giản: Hãy dùng AI để làm mất nghề cũ của chính mình và doanh nghiệp cam kết dùng năng suất mà AI tạo ra để con người có nghề tốt hơn, thu nhập cao hơn và cuộc sống nhẹ hơn.AI làm doanh nghiệp mạnh lên thì người lao động cũng phải được mạnh lên.
Khi lợi ích ấy được chia sẻ, người lao động sẽ không còn là đối tượng của AI hóa. Họ trở thành lực lượng AI hóa doanh nghiệp.
Và đó có lẽ là con đường nhanh nhất để đưa AI từ một công nghệ mới thành năng suất và chất lượng mới của cả tổ chức.
Nguyễn Mạnh Hùng
Nguyên Uỷ viên Trung ương Đảng, Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ
Chủ tịch Sáng lập Viện Lãnh đạo, Quản trị và Quản lý Việt Nam
