Chuyển đổi số không phải là chuyển đổi công nghệ. Chuyển đổi số là chuyển đổi cách doanh nghiệp tạo ra giá trị và vận hành doanh nghiệp bằng công nghệ số.
Chuyển đổi số doanh nghiệp: Thành công không nằm ở công nghệ, mà ở cách làm
Trong hơn mười năm qua, hàng nghàn doanh nghiệp đã đầu tư rất lớn cho chuyển đổi số. ERP được triển khai, CRM được mua, dữ liệu được số hóa, AI được thử nghiệm, hàng loạt phần mềm mới được đưa vào vận hành. Nhưng kết quả lại rất khác nhau.
Có doanh nghiệp đầu tư hàng chục tỷ đồng nhưng hiệu quả rất thấp. Hệ thống chạy được nhưng nhân viên vẫn làm Excel. Dữ liệu có rất nhiều nhưng lãnh đạo vẫn ra quyết định theo cảm tính. AI được triển khai nhưng ít ai dùng.
Ngược lại, có những doanh nghiệp đầu tư không lớn nhưng tăng trưởng rất nhanh nhờ chuyển đổi số.
Điều khác biệt nằm ở đâu? Không phải ở công nghệ. Mà ở cách tiếp cận.
Sai lầm lớn nhất: bắt đầu từ công nghệ
Rất nhiều doanh nghiệp bắt đầu bằng câu hỏi: “Cần mua phần mềm gì?”, “Có nên dùng AI không?”, “ERP nào tốt nhất?”.
Đó là câu hỏi sai.
Công nghệ chỉ là công cụ. Nếu chưa biết mình muốn thay đổi điều gì thì công nghệ chỉ làm cho những quy trình cũ chạy trên máy tính. Một quy trình kém hiệu quả khi được số hóa vẫn là một quy trình kém hiệu quả. Một tổ chức ra quyết định chậm thì sau khi có ERP vẫn ra quyết định chậm. Một doanh nghiệp không lấy khách hàng làm trung tâm thì dù có AI vẫn chưa chắc phục vụ khách hàng tốt hơn.
Bởi vậy, nguyên tắc đầu tiên của chuyển đổi số là: Đừng số hóa cái cũ. Hãy thiết kế lại cách doanh nghiệp tạo ra giá trị rồi mới số hóa.
Mục tiêu của chuyển đổi số không phải là số hóa
Doanh nghiệp không chuyển đổi số để có nhiều phần mềm hơn. Doanh nghiệp chuyển đổi số để tạo ra bốn kết quả.
Thứ nhất, tăng doanh thu. Thông qua việc hiểu khách hàng hơn, bán hàng nhanh hơn, mở thêm kênh bán hàng, tạo ra sản phẩm và dịch vụ mới.
Thứ hai, giảm chi phí. Tự động hóa quy trình, giảm thao tác thủ công, giảm sai sót, giảm tồn kho, tối ưu nguồn lực.
Thứ ba, ra quyết định nhanh hơn. Thông tin được cập nhật theo thời gian thực, dữ liệu minh bạch, lãnh đạo nhìn thấy vấn đề ngay lập tức.
Thứ tư, đổi mới mô hình kinh doanh. Đây mới là giá trị lớn nhất. Uber không chỉ là một công ty taxi có ứng dụng. Airbnb không chỉ là một chuỗi khách sạn số. Amazon không chỉ là cửa hàng trực tuyến. Họ thay đổi hoàn toàn cách tạo ra giá trị.
Thành công bắt đầu từ chiến lược
Chuyển đổi số phải xuất phát từ chiến lược kinh doanh. CEO cần trả lời trước ba câu hỏi. Doanh nghiệp sẽ tạo ra giá trị gì trong 5 năm tới? Khách hàng sẽ thay đổi như thế nào? Công nghệ sẽ giúp tạo lợi thế cạnh tranh ở đâu? Nếu chưa trả lời được ba câu hỏi này thì chưa nên nói đến AI hay ERP.
Công nghệ phải phục vụ chiến lược. Không phải chiến lược chạy theo công nghệ.
Chuyển đổi số phải bắt đầu từ bài toán kinh doanh
Một sai lầm phổ biến là triển khai theo phòng ban. Phòng kế toán làm phần mềm kế toán. Kho làm phần mềm kho. Bán hàng làm CRM. Marketing làm CDP. Kết quả là mỗi nơi một hệ thống. Dữ liệu không kết nối. Không ai có bức tranh toàn diện.
Cách làm đúng là bắt đầu từ bài toán kinh doanh. Ví dụ: Làm thế nào giảm thời gian giao hàng từ ba ngày xuống một ngày? Làm thế nào tăng tỷ lệ khách hàng quay lại thêm 20%? Làm thế nào giảm tồn kho 30%? Làm thế nào tăng năng suất lao động gấp đôi?
Sau đó mới xác định công nghệ nào giúp giải quyết. Như vậy, công nghệ luôn đi sau mục tiêu kinh doanh.
Dữ liệu là nền tảng
AI ngày nay rất mạnh. Nhưng AI chỉ thông minh bằng dữ liệu mà doanh nghiệp có. Nếu dữ liệu rời rạc, sai lệch, không đầy đủ thì AI sẽ đưa ra kết quả sai. Bởi vậy, trước khi nói đến AI, doanh nghiệp phải xây dựng dữ liệu.
Một khách hàng chỉ nên có một hồ sơ. Một sản phẩm chỉ nên có một mã. Một nguồn dữ liệu phải có người chịu trách nhiệm. Dữ liệu phải được cập nhật liên tục.
Nói cách khác: Không có dữ liệu tốt thì không có AI tốt.
AI không thay thế doanh nghiệp
AI đang trở thành động lực mới của chuyển đổi số. Nhưng nhiều doanh nghiệp kỳ vọng quá mức. AI không tự tạo ra lợi nhuận. AI chỉ làm tốt những quy trình đã được chuẩn hóa. Nếu quy trình hỗn loạn thì AI chỉ làm hỗn loạn nhanh hơn. AI làm cái tốt tốt hơn nhưng cũng làm cái xấu xấu hơn.
AI nên được triển khai theo ba cấp.
Cấp một là AI hỗ trợ công việc của nhân viên. Ví dụ viết email, tổng hợp báo cáo, phân tích tài liệu.
Cấp hai là AI hỗ trợ ra quyết định. Dự báo nhu cầu, phân tích rủi ro, gợi ý phương án.
Cấp ba là AI tham gia vận hành. Chatbot, tự động chăm sóc khách hàng, điều phối logistics, kiểm soát chất lượng.
Đa số doanh nghiệp Việt Nam hiện nay nên làm tốt cấp một và cấp hai trước.
Con người quyết định thành công
Thống kê trên thế giới cho thấy phần lớn các dự án chuyển đổi số thất bại không phải vì công nghệ mà vì con người. Nhân viên không muốn thay đổi. Quản lý cấp trung sợ mất quyền lực. Lãnh đạo không kiên trì.
Bởi vậy, chuyển đổi số trước hết là chuyển đổi tư duy. Người lãnh đạo phải là người sử dụng hệ thống đầu tiên. Nếu CEO vẫn yêu cầu báo cáo giấy thì không ai tin vào chuyển đổi số. Nếu lãnh đạo vẫn quyết định theo cảm tính thì dữ liệu sẽ không bao giờ có giá trị.
Muốn thay đổi tổ chức, người lãnh đạo phải thay đổi trước.
Làm từng bước, nhưng làm đến cùng
Một sai lầm khác là muốn làm tất cả cùng lúc. ERP, CRM, MES, AI, IoT, Data Warehouse, Data Lake, Dashboard… Sau vài năm, doanh nghiệp có rất nhiều hệ thống nhưng rất ít kết quả.
Cách làm hiệu quả là chọn một vài bài toán quan trọng nhất. Làm thành công. Đo được kết quả. Sau đó nhân rộng.
Thành công nhỏ sẽ tạo niềm tin cho toàn tổ chức. Niềm tin sẽ tạo động lực cho các giai đoạn tiếp theo.
Đo bằng kết quả kinh doanh
Nhiều doanh nghiệp đánh giá chuyển đổi số bằng số lượng phần mềm. Điều đó không đúng. Thành công phải được đo bằng kết quả. Ví dụ:
- Doanh thu tăng bao nhiêu.
- Chi phí giảm bao nhiêu.
- Thời gian xử lý đơn hàng giảm bao nhiêu.
- Năng suất lao động tăng bao nhiêu.
- Khách hàng hài lòng hơn bao nhiêu.
- Tỷ lệ quyết định dựa trên dữ liệu tăng bao nhiêu.
Nếu các chỉ số kinh doanh không thay đổi thì dù hệ thống hiện đại đến đâu cũng chưa thể coi là chuyển đổi số thành công.
Đích đến cuối cùng là doanh nghiệp số
Nhiều người nghĩ chuyển đổi số kết thúc khi mọi quy trình được số hóa. Thực ra đó mới chỉ là giai đoạn đầu.
Đích đến cuối cùng là doanh nghiệp số (Digital Enterprise). Ở đó:
- Mọi quyết định dựa trên dữ liệu.
- AI trở thành trợ lý của mọi nhân viên.
- Các hệ thống được kết nối thành một nền tảng thống nhất.
- Khách hàng được phục vụ theo thời gian thực.
- Sản phẩm và dịch vụ liên tục được cải tiến nhờ dữ liệu.
- Doanh nghiệp có thể mở rộng quy mô mà không cần tăng tương ứng số lượng nhân sự.
Xa hơn nữa, nhiều doanh nghiệp sẽ phát triển từ một doanh nghiệp số thành doanh nghiệp nền tảng (Platform Company), nơi không chỉ bán sản phẩm mà còn kết nối khách hàng, đối tác và nhà cung cấp trên cùng một hệ sinh thái. Khi đó, dữ liệu, AI và nền tảng số trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
Kết luận
Chuyển đổi số không phải là một dự án CNTT, cũng không phải là việc mua thêm phần mềm hay áp dụng AI.
Đó là quá trình chuyển đổi mô hình tạo giá trị, mô hình vận hành và mô hình quản trị của doanh nghiệp bằng công nghệ số.
Công nghệ là phương tiện.
Dữ liệu là nền tảng.
AI là động lực mới.
CEO mới là người quyết định thành công
Một CEO thành công trong chuyển đổi số không phải là người hiểu nhiều nhất về công nghệ, mà là người biết đặt đúng bài toán kinh doanh, dẫn dắt sự thay đổi của con người và kiên trì biến công nghệ thành kết quả kinh doanh.
Trong thời đại AI, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn thuộc về doanh nghiệp sở hữu nhiều công nghệ nhất, mà thuộc về doanh nghiệp biết chuyển công nghệ thành năng lực tạo ra giá trị nhanh hơn, tốt hơn và bền vững hơn đối thủ.
Nguyễn Mạnh Hùng
Nguyên Uỷ viên Trung ương Đảng, Nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ
Chủ tịch Sáng lập Viện Lãnh đạo, Quản trị và Quản lý Việt Nam
